Spar met mij over digitale soevereiniteit

Kort antwoord: heel afhankelijk, en dat is op zich niet erg. Het wordt pas erg als niemand bij jullie het ziet, bespreekt of kan terugdraaien.

Waar de afhankelijkheid echt zit

Veel mensen denken bij Microsoft 365 aan Word en Outlook. Vervangbaar, lijkt het. Maar de werkelijke afhankelijkheid zit een laag dieper:

• Identiteit. Iedereen bij jullie logt in via Microsoft (Entra ID). Dat is de sleutelbos van je hele organisatie, inclusief de toegang tot al je andere software.
• Data en samenwerking. Jaren aan documenten, Teams-gesprekken en mailboxen in SharePoint-structuren die nergens anders zo werken.
• Beveiliging en compliance. Jullie beveiligingsniveau is grotendeels het beveiligingsniveau van Microsoft. Met een kleine IT-afdeling haal je dat zelf niet, dat is gewoon zo.
• Juridisch. Microsoft valt onder Amerikaans recht (de CLOUD Act: Amerikaanse autoriteiten kunnen data opvragen, ook als die in een Nederlands datacenter staat). Dat los je niet op met "EU data residency".

En met Copilot nestelt AI zich nu ook in al deze lagen (je documenten, je mail, je rechten), waardoor de drempel om ooit te wisselen alleen maar hoger wordt.

Dat is precies het mechanisme uit de working paper: Microsoft neemt het technische werk over, en dat is rationeel. Maar het organisatievermogen om zonder te functioneren, of om de voorwaarden te beoordelen, verdwijnt sluipend. Je bent niet afhankelijk van de software, je bent afhankelijk van het vermogen om zonder te kunnen.

De eerlijke test

Afhankelijkheid is pas een probleem als ze onzichtbaar, onbesproken of onherroepelijk is. Drie vragen die je morgen aan je IT-manager kunt stellen:

1. Als Microsoft volgend jaar de prijs met 30 procent verhoogt of de voorwaarden wijzigt, wat is dan ons antwoord? "Slikken" is een antwoord, maar dan wel een bewust antwoord.

2. Welke data van ons mag absoluut niet onder buitenlands recht vallen, en weten we waar die nu staat?

3. Wie bij ons beoordeelt dit structureel? Of is M365 "een ding van IT" dat ooit is aangeschaft en sindsdien loopt?

Weg bij Microsoft is voor een organisatie van jullie omvang bijna nooit de rationele keuze. Grip krijgen op de voorwaarden wel. Meer over dat onderscheid tussen controle en grip staat in Digitale soevereiniteit in perspectief.

Mijn tegenvraag: staat die M365-afhankelijkheid ergens op de agenda van de directie, of is het laatste besluit erover de licentie-aankoop van jaren geleden?

Eerst dit: Nextcloud is geen speelgoed. Het is volwassen software, en de zorg erachter (grip op je data, minder afhankelijk van Microsoft) is terecht. Maar de vraag "serieus alternatief of gedoe" is de verkeerde vraag.

De echte vraag: wie draagt het werk?

Je vergelijkt geen twee producten, maar twee organisatiemodellen. Bij Microsoft 365 koop je niet alleen mail en documenten, maar ook het hele pakket eromheen: identiteitsbeheer, beveiligingsmonitoring, patching, compliance-tooling, integratie met Teams, Copilot en honderden koppelingen. Dat werk doet Microsoft, op industriële schaal, voor miljoenen klanten tegelijk.

Bij Nextcloud verdwijnt dat werk niet. Het verhuist naar jou of naar een lokale leverancier. Architectuur, integraties, security, back-ups, updates, de keuze welke plug-ins je vertrouwt: dat moet iemand bij jou beslissen en volhouden. Voor een organisatie van een paar honderd tot een paar duizend mensen, met een IT-afdeling van vijf tot dertig man, is dat geen bijzaak maar de hoofdprijs.

Arnolds analyse van Sleeswijk-Holstein laat dat scherp zien: de meerkosten zitten niet in licenties, maar in regie, beheer en dagelijkse productiviteitsfrictie. Lees Wat kost digitale autonomie echt? als je het rekenwerk wilt zien.

Drie dingen die vaak misgaan

• Je wisselt afhankelijkheid, je verliest hem niet. Open source verandert de afhankelijkheid van Microsoft in afhankelijkheid van maintainers, een community en, in de praktijk, een commerciële partij die het voor je beheert. Dat is niet erger, maar het is niet "onafhankelijk". Zie Mythe 3 in de working paper.
• De laag die echt bindt, migreert niet mee. München draaide tien jaar op Linux en LibreOffice en ging terug. Niet omdat de software slecht was, maar omdat identiteit, documentformaten en vakapplicaties aan Microsoft bleven hangen.
• Autonomie zonder capaciteit maakt je kwetsbaarder. Als niemand bij jou zaterdagnacht de kritieke patch draait, ben je slechter af dan met een hyperscaler die dat voor je doet.

Mijn stelling

Nextcloud is serieus voor een specifiek stuk, niet als totaalvervanger. Een logische inzet: één afgebakende, gevoelige dataset of een samenwerkomgeving met externe partijen, waar je bewust de voorwaarden zelf wilt bepalen. De rest laat je staan, met goede contracten en een exit-plan. Dat is grip. Alles overzetten "omdat het Europees en open is" is herkomstdenken en kost je tempo, mensen en geld.

Tegenvraag: wat probeer je eigenlijk op te lossen met Nextcloud? Is dat de zorg over Amerikaanse jurisdictie, de kosten van M365-licenties, of het gevoel dat je geen idee hebt wat er met je data gebeurt? Want die drie vragen hebben drie verschillende antwoorden, en maar één daarvan wijst richting Nextcloud.

Eerst even een correctie die meteen de kern raakt: je data staat waarschijnlijk niet eens in de VS. Microsoft heeft datacenters in Nederland en de rest van Europa, en de meeste organisaties kiezen een EU-regio. Maar dat maakt voor het echte risico weinig uit. En daar zit het misverstand.

Wat er echt kan misgaan

1. Juridisch: de locatie beschermt je niet. De Amerikaanse CLOUD Act verplicht Amerikaanse bedrijven om data af te geven aan Amerikaanse autoriteiten, waar die data ook fysiek staat. Een datacenter in Amsterdam helpt dus niet, want de vordering loopt via Microsoft als organisatie, niet via de server. Voor een gemiddeld handelsbedrijf is de kans dat dit jou treft klein. Werk je in zorg, overheid, defensie-toelevering of met gevoelig intellectueel eigendom, dan is het een reëel scenario.

2. Continuïteit: één leverancier, één knop. Prijsverhogingen, licentiewijzigingen, een storing, of in het extreme geval een geopolitiek conflict waarin toegang wordt beperkt. Je hebt geen onderhandelingsmacht en geen plan B. Wat gebeurt er maandag als Microsoft 365 twee dagen niet werkt?

3. Het sluipende risico: je kunt niet meer zonder. Dit is in Arnolds analyse het echte punt. Na jaren Microsoft heeft je IT-afdeling geen eigen capaciteit meer voor identiteitsbeheer, dataclassificatie of incidentafhandeling. Mail en bestanden zijn verweven met Teams, SharePoint, inloggen, rechten en steeds vaker AI (Copilot). Dat is geen softwareafhankelijkheid, maar een organisatieafhankelijkheid. Die zie je pas als je wilt veranderen en ontdekt dat je het niet kunt.

De eerlijke andere kant

Microsoft beveiligt je mail beter dan jij dat zelf ooit gaat doen. Een organisatie van enkele honderden mensen met een IT-team van vijf kan niet concurreren met security-teams van duizenden specialisten. Weglopen naar "eigen servers" of een Europees alternatief klinkt veilig, maar München probeerde dat tien jaar met Linux en kwam terug: de techniek verhuisde, de afhankelijkheid niet. Zie de working paper Digitale soevereiniteit in perspectief.

De vraag is dus niet "weg bij Microsoft?" maar: is deze afhankelijkheid zichtbaar, besproken en omkeerbaar als het moet? Weet je welke data écht gevoelig is? Heb je een scenario voor als de dienst wegvalt? Ligt dit bij de directie of alleen bij de IT-manager?

Mijn tegenvraag: wat voor data zit er in die bestanden, en in welke sector zit je? Want daar begint het antwoord of dit een beheersbaar risico is of een strategisch probleem.

Kort antwoord: er is geen standaard antwoord. Het is een afweging van jullie risk-appetite en kosten versus baten, geen universele regel. En de vraag "trainen ze erop?" is daarbij de makkelijkste.

Die training is inmiddels het makkelijke deel. Bij vrijwel alle betaalde en zakelijke varianten (Microsoft 365 Copilot, ChatGPT Enterprise, Claude Enterprise, Gemini in Workspace, Mistral) kun je training op je eigen content uitzetten of staat die standaard uit, met een verwerkersovereenkomst (DPA, het contract dat regelt wat een leverancier met jouw data mag doen) eronder. Zie Zonder DPA geen vertrouwelijke data in ChatGPT. Dat deel is te regelen. De risico's die blijven, zien de meeste organisaties niet.

Wat "niet trainen" niet oplost

• Loggen en bewaren. Niet trainen is niet hetzelfde als niet opslaan. Veel diensten loggen je invoer alsnog voor misbruikdetectie, support of debugging, soms dagen tot maanden, en soms benaderbaar door de leverancier. Je data zit dan niet in het model, maar wel ergens.
• Modelrouting via de VS. Je prompt kan voor de verwerking door Amerikaanse infrastructuur lopen, ook bij een "Europese" aanbieder of een EU-regio, zonder dat je het merkt. Jurisdictie volgt waar de inferentie draait, niet waar jij zit. Dit is de nieuwe, onzichtbare variant van het CLOUD Act-risico.
• Indirect leren via metadata. Ook zonder op je content te trainen kan een leverancier uit metadata, gebruikspatronen en telemetrie iets over je organisatie afleiden. Geen training, wel signaal.

Het echte lek: shadow AI, shadow integraties en agents

Niet de bewuste keuze lekt, maar wat ongezien binnensluipt, in oplopende scherpte:

• Shadow AI ken je: iemand plakt een klantdossier in zijn prive-ChatGPT. Vervelend, maar zichtbaar te maken.
• Shadow integraties zijn verraderlijker: een AI-plug-in in de browser of een connector in een SaaS-tool die ongemerkt data naar een derde partij pijpt, zonder contract en buiten je zicht.
• Agentische desktop-AI is de nieuwste en scherpste laag. Tools als Claude Cowork of Amazon Q, zeker in ontwikkel- of testmodus met web- en computertoegang, knopen lokaal je bestanden, apps en browser autonoom aan elkaar. Het venijn: zo'n agent heeft vaak niet eens een officiële koppeling of MCP-connector nodig, hij leest je scherm, je bestanden en het web gewoon zelf. Je integratie-governance ziet het dan niet, want technisch is er geen integratie. Superhandig, en juist daarom riskant: brede toegang, zelf handelen, lossere afscherming. Hier lekt niet één document, hier wordt je hele werkplek een potentieel doorgeefluik.

Dat is precies het patroon uit Arnolds werk: afhankelijkheid is pas een probleem als ze onzichtbaar is. Een verbod maakt haar onzichtbaarder, niet kleiner.

De werkbare lijn: kanaliseren, niet verbieden

• Bied een goedgekeurde tool aan met een zakelijk contract (vaak Copilot als je al op Microsoft 365 zit), zodat mensen een legale route hebben.
• Maak afspraken over welke data erin mag (klant- en persoonsgegevens alleen in de goedgekeurde tool, nooit in een prive-account), en inventariseer welke plug-ins, koppelingen en agents er nu al draaien.
• Vraag je leverancier door op bewaartermijn, logging, waar de inferentie draait en welke subverwerkers er zijn, niet alleen op "trainen jullie erop?". Laat de DPA- en AVG-details checken door je privacy officer of jurist; dat deel is hun vak, niet het mijne.

Ook met een enterprise-contract blijf je afhankelijk van een vaak Amerikaanse leverancier. Geen reden om het niet te doen, wel om het bewust te doen en te weten wat er in dat contract en die route zit.

Dus de kern: dit is geen aan/uit-knop en geen beleidsdocument dat je eenmalig invult. Het is bewust kiezen hoeveel risico je accepteert tegenover het gemak en de snelheid die deze tools opleveren, afgezet tegen hoe gevoelig je data is. Dat is een directieafweging over risk-appetite en kosten versus baten, geen IT-dingetje.

Mijn tegenvraag: weet je welke AI-tools, koppelingen en agents er nu al in je organisatie draaien? Niet welke je hebt goedgekeurd, maar welke er feitelijk zijn. Als het antwoord "geen idee" is, dan is dat je eerste probleem, niet de keuze tussen Copilot en Claude.

Prima uitgangspunt, maar niet het eindpunt

Je mag die vraag gewoon zo stellen. Arnolds lijn is nergens "Amerikaans is fout". Afhankelijkheid is het vertrekpunt, niet de afwijking. Als Copilot of Claude je mensen echt productiever maakt, is dat een legitieme reden om ze te kiezen. Herkomst is geen soevereiniteitscriterium; wat telt is of je de afhankelijkheid kunt zien, begrenzen en zo nodig herstructureren.

Maar "de beste AI" is te kort door de bocht. De echte vraag is: de beste AI onder welke voorwaarden? Drie punten waar het voor een organisatie van een paar honderd tot een paar duizend medewerkers concreet wordt.

Waar het schuurt

1. Welke versie heb je eigenlijk? Gratis, Plus en Pro-varianten van ChatGPT, Gemini en Claude loggen en trainen standaard op wat je medewerkers erin stoppen, zonder verwerkersovereenkomst. Pas bij Enterprise-varianten (Copilot in M365, Claude Enterprise, Gemini in Workspace) heb je een contractueel kader. Veel organisaties denken dat ze "de beste AI" gebruiken, terwijl ze feitelijk klantdossiers en offertes in een publieke tool zonder contract zetten. Zie Zonder DPA geen vertrouwelijke data in ChatGPT.

2. De afhankelijkheid zit niet in het model, maar in de verwevenheid. Copilot is geen losse tool, het nestelt zich in je identiteit, je documenten, je mail, je rechtenstructuur. Dat is precies het mechanisme uit de working paper: infrastructuur verplaats je, governance blijft hangen. Over drie jaar is de vraag niet "kunnen we een ander model kiezen?" maar "weten we nog wat we zonder dit ecosysteem kunnen?"

3. Juridisch: locatie helpt je niet, afspraken wel. Een Amerikaanse aanbieder valt onder de CLOUD Act (Amerikaanse autoriteiten kunnen data opvragen, ook als die in een EU-datacenter staan). Een EU-regio kiezen lost dat niet op. Wat je wel kunt doen: weten welke data je er wel en niet in laat, en dat contractueel en technisch afdwingen.

Dus: ja, mits met grip

Voor de meeste middelgrote organisaties is de rationele keuze: gebruik de beste tool, maar in de enterprise-variant, met een helder dataclassificatiebeleid, en met iemand die de leverancier daadwerkelijk aanstuurt. Dat kost minder dan je denkt en levert meer op dan een principieel verbod dat je medewerkers toch omzeilen.

Aardige nuance: juist op AI is Europa niet kansloos. Mistral presteert op benchmarks vergelijkbaar en draait ook bij Europese hosters. Zie AI zonder afhankelijkheid van Amerikaanse hyperscalers. Niet als dogma, wel als optie voor de gevoelige workloads.

Mijn tegenvraag: weet jij vandaag welke AI-tools je medewerkers feitelijk gebruiken, en op welk abonnement? Want als het antwoord "niet precies" is, heb je geen AI-keuze gemaakt. Dan is er een voor je gemaakt.

Kort antwoord: nee, niet als "weg" het doel is. Maar de zorg erachter is terecht, en die verdient een beter antwoord dan een slogan.

De roep om weg te gaan bij Microsoft en Google klinkt luider, en niet voor niets: de afhankelijkheid is echt en groot. Maar "weg" is een richting, geen plan. Voor een organisatie van een paar honderd tot een paar duizend mensen is het bijna nooit de rationele keuze.

Waarom "weg" het verkeerde frame is

Weggaan betekent zelf gaan doen wat Microsoft en Google nu voor je doen. Identiteitsbeheer, beveiliging, patching, samenwerking, mail, en steeds vaker AI. Dat werk verdwijnt niet, het verhuist naar jou of naar een kleinere leverancier. Met een IT-afdeling van vijf tot dertig man, in een arbeidsmarkt waar goede beheerders schaars zijn, ruil je geindustrialiseerde diensten in voor hogere kosten, meer eigen risico en minder mogelijkheden. Dat kan een bewuste keuze zijn, maar noem het dan geen soevereiniteit. Het is een strategische ruil.

En onafhankelijkheid bestaat niet. Een Europees of eigen alternatief draait op Amerikaanse software, Taiwanese chips en internationale standaarden. Je verplaatst je afhankelijkheid, je heft haar niet op. Dat is precies Mythe 6 uit de working paper: hyperscalers zijn niet "het probleem", de afhankelijkheid zelf is het vertrekpunt. Zie Het clouddebat gaat niet over cloud.

De betere vraag: heb je grip?

Niet "weg of blijven", maar: zie je je afhankelijkheid, kun je haar begrenzen, en kun je schakelen als het moet? Concreet:

• Welke twee of drie afhankelijkheden doen echt pijn als ze morgen wegvallen of fors duurder worden? Daar begint je aandacht, niet bij "alles".
• Welke data mag onder geen beding onder vreemd recht vallen? Dat is bij de meeste bedrijven een klein deel. Isoleer dat, in plaats van je hele landschap te verbouwen.
• Heb je de mensen om leveranciers, contracten en risico's actief te sturen? Zo niet, dan is dat je echte probleem, niet het logo op de factuur.

Voor een overheid ligt die afweging trouwens anders dan voor jou: daar spelen publieke waarden en een schaal die een bedrijf niet heeft. De mensen die het luidst "weg bij Big Tech" roepen, hebben vaak die context in hun hoofd, niet die van een middelgrote onderneming.

Mijn stelling: ga niet weg, krijg grip. Selectief soeverein waar het echt telt, gecontroleerd bij de hyperscaler waar dat schaal en veiligheid oplevert, en altijd met een exit die je kent.

Mijn tegenvraag: wat jaagt de vraag aan, het nieuws en de politiek, of een concreet incident of risico bij jullie zelf? Want dat bepaalt of dit een directiegesprek is of een beheersmaatregel.